ياسا لە سەرووی درۆنەکانەوە
پارێزەر / پێشوار حەمەامین سیوەیلي
ياسا
لە سەرووی درۆنەکانەوە مافەکانی تۆی هاوڵاتی لە کاتی ململانێی دەوڵەتاندا.
لێکۆڵینەوەیەکی
یاسایی: بەرپرسیارێتی و مافی
قەرەبووکردنەوەی
هاووڵاتییان لە ململانێ ئاسمانییەکاندا
ئەم
توێژینەوەیە تیشک دەخاتە سەر پێگەی یاسایی هاووڵاتییانی هەرێمی کوردستان لە کاتی
بوونیان بە قوربانی ململانێی هێزە دەرەکییەکان:
١.
بناغەی یاسایی لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی (IHL)
یاسای
نێودەوڵەتی مرۆیی، کە بە "یاسای جەنگ"یش ناسراوە، لە ڕێگەی ڕێککەوتننامەکانی
جنێف (١٩٤٩) و پاشکۆکانی، پارێزبەندییەکی ڕەها بۆ سڤیلەکان دادەنێت:
مەبدەئی
جیاکاری (Principle of
Distinction): بەپێی ماددەی (٤٨) لە پاشکۆی یەکەمی ڕێککەوتننامەی
جنێف، دەبێت لایەنە شەڕکەرەکان لە هەموو کاتێکدا جیاوازی بکەن لە نێوان "هاووڵاتییانی
سڤیل" و "شەڕکەران". هەر هێرشێک کە نەتوانێت ئەم جیاکارییە بکات (وەک
هێرشی درۆنی لە ناوچە ئاوەدانەکان)، بە تاوانی جەنگ هەژمار دەکرێت.
بەرپرسیارێتی
دەوڵەت:
بەپێی
یاسای "بەرپرسیارێتی دەوڵەتان بۆ کردەوە نایاساییەکان" کە لەلایەن نەتەوە
یەکگرتووەکانەوە دانراوە، هەر دەوڵەتێک سەروەری دەوڵەتێکی تر پێشێل بکات و زیان بە
سڤیل بگەیەنێت، پابەندە بە قەرەبووکردنەوەی تەواو ، ئەمە تەنها پارە ناگرێتەوە، بەڵکو
گەڕانەوەی دۆخەکە بۆ پێش ڕووداوەکە و داوای لێبوردنی فەرمیش دەگرێتەوە.
١.
مافی قەرەبوو لە یاسای ناوخۆیی عێراق
لە
ناوخۆدا، عێراق خاوەنی چەند دەقێکی دەستووری و یاساییە کە مافی هاووڵاتی دەپارێزن:
دەستووری
عێراق (٢٠٠٥): ماددەی (١٥) دەڵێت: "هەر تاکێک مافی ژیان و ئاسایش و ئازادی هەیە،
نابێت ئەم مافانە لێ بستێنرێتەوە مەگەر بەپێی یاسا". هێرشی درۆن پێشێلکردنی ڕاستەوخۆی
ئەم ماددە دەستوورییەیە.
یاسای
ژمارە (٢٠)ی ساڵی ٢٠٠٩ (یاسای قەرەبووکردنەوەی زیانلێکەوتووان): ئەم یاسایە تایبەت
کراوە بە قەرەبووکردنەوەی ئەو کەسانەی بەهۆی "کارە تیرۆریستییەکان، هەڵە سەربازییەکان،
و کردە جەنگییەکان" زیانیان پێگەیشتووە.
ماددەی
(٢): هاووڵاتی مافی هەیە داوای قەرەبووی دارایی بکات بۆ (گیانلەدەستدان، کەمئەندامی،
زیانی دارایی و موڵک، و تەنانەت زیانی مەعنەویش).
ڕێکار:
هاووڵاتی دەبێت پەنا بباتە بەر "لیژنەی لاوەکی قەرەبووکردنەوە" لە پارێزگاکەی
خۆی.
١. ڕەهەندی
دادوەری نێودەوڵەتی (International
Litigation)
ئەگەر
لایەنی هێرشبەر دەوڵەتێکی دیاریکراو بێت، هاووڵاتییان لە ڕێگەی نوێنەرایەتییە یاساییەکان
و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ دەتوانن:
سکاڵا
لە نەتەوە یەکگرتووەکان (UN):
پێشکەشکردنی ڕاپۆرت بۆ "بڕیاردەری تایبەتی مافی مرۆڤ"سەبارەت بە پێشێلکردنی
مافی ژیان.
دادگای
نێودەوڵەتی: هەرچەندە تاکەکان ڕاستەوخۆ ناتوانن بچنە دادگای دادوەری نێودەوڵەتی (ICJ)، بەڵام دەتوانن
فشار لە حکومەتی فیدراڵی عێراق بکەن تاوەکو لەسەر ئاستی دەوڵەت سکاڵا دژ بە لایەنی
هێرشبەر تۆمار بکات.
PM:07:38:16/04/2026
ئهم بابهته 1344
جار خوێنراوهتهوه